Çölyak hastalığı, gluten proteinine karşı gelişen otoimmün bir hastalıktır. Gluten içeren gıdaların tüketilmesi, bağırsaklarda hasara ve besin emilim bozukluğuna neden olur. Çölyak hastalığı için tek tedavi yöntemi ömür boyu glutensiz beslenmektir. Bu sayfada çölyak hastalığı hakkında bilmeniz gereken her şeyi ve glutensiz beslenme rehberini bulacaksınız.
Çölyak Hastalığı Nedir?
Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan bireylerde buğday, arpa, çavdar ve yulafta bulunan gluten proteinine karşı gelişen kronik bir ince bağırsak hastalığıdır. Hastalık, gluten tüketimi ile tetiklenir ve ince bağırsakta villus adı verilen yapıların tahrip olmasına neden olur. Bu durum besinlerin emilimini bozar ve çeşitli semptomlara yol açar.
Çölyak hastalığı otoimmün bir hastalıktır, yani bağışıklık sisteminin kendi vücut dokularına saldırması sonucu ortaya çıkar. Hastalık her yaşta ortaya çıkabilir ve yaşam boyu sürer. Türkiye'de çölyak hastalığı görülme sıklığı %1 civarındadır, ancak birçok vaka teşhis edilmemiş olabilir.
Çölyak Hastalığı Belirtileri
Sindirim Sistemi Belirtileri
• Kronik ishal veya kabızlık
• Karın ağrısı ve şişkinlik
• Gaz ve hazımsızlık
• Bulantı ve kusma
• Açıklanamayan kilo kaybı
Genel Belirtiler
• Sürekli yorgunluk ve halsizlik
• Demir eksikliği anemisi
• Kemik ağrıları ve osteoporoz
• Büyüme geriliği (çocuklarda)
• Depresyon ve sinirlilik
Diğer Belirtiler
• Dermatitis herpetiformis (cilt döküntüsü)
• Aftöz ülserler (ağız yaraları)
• Diş mine defektleri
• Eklem ağrıları
• Adet düzensizlikleri
Sessiz Çölyak
Bazı hastalarda herhangi bir belirti görülmez veya belirtiler hafiftir. Bu durum "sessiz çölyak" olarak adlandırılır. Sessiz çölyak da bağırsak hasarına neden olur ve uzun vadede komplikasyon riski taşır.
Önemli Uyarı
Bu belirtilerden birkaçını gözlemliyorsanız, kesin teşhis için bir gastroenteroloji uzmanına başvurmalısınız. Kendi kendinize glutensiz diyet uygulamaya başlamadan önce mutlaka teşhis konulmalıdır, çünkü glutensiz diyet test sonuçlarını etkileyebilir.
Çölyak Hastalığı Teşhisi
Teşhis Süreci:
1. Kan Testleri: Anti-tTG (doku transglutaminaz antikoru), Anti-EMA (endomisyum antikoru) ve Anti-DGP (deamine gliadin peptit antikoru) testleri yapılır.
2. Endoskopi ve Biyopsi: Kesin teşhis için ince bağırsak biyopsisi gereklidir. Endoskopi ile ince bağırsaktan doku örneği alınır ve patolojik inceleme yapılır.
3. Genetik Testler: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genleri araştırılır. Bu genleri taşımamak çölyak hastalığını neredeyse tamamen ekarte ettirir.
4. Glutensiz Diyet Tepkisi: Teşhisten sonra glutensiz diyete başlanır ve semptomların düzelip düzelmediği gözlemlenir.
Glutensiz Beslenme Rehberi
Çölyak hastalığında tek tedavi yöntemi ömür boyu glutensiz beslenmedir. İşte glutensiz beslenmenin temel kuralları:
Tüketilebilen Gıdalar
• Mısır, pirinç, patates
• Karabuğday, kinoa, amarant
• Nohut, mercimek, fasulye
• Tüm sebze ve meyveler
• Et, tavuk, balık, yumurta
• Süt, yoğurt, peynir (sade)
• Kuruyemişler ve tohumlar
• Glutensiz etiketli özel ürünler
Yasaklı Gıdalar
• Buğday, arpa, çavdar, yulaf*
• Ekmek, makarna, bulgur
• Kek, börek, pasta, kurabiye
• İrmik, şehriye, un çorbaları
• Hazır çorbalar, bulyonlar
• Bazı soslar ve baharat karışımları
• Malt içeren içecekler (bira)
• İşlenmiş et ürünleri (sosis, salam)
*Yulaf kontamine olmadığı sürece bazı çölyak hastaları tarafından tolere edilebilir.
Önemli İpuçları
Çapraz Bulaşma: Glutensiz gıdalar, glutenli gıdalarla aynı ortamda hazırlanmamalı veya saklanmamalıdır.
Etiket Okuma: Tüm paketli ürünlerin etiketleri dikkatlice okunmalıdır. "Glutensiz" ibaresi olmayan ürünler riskli olabilir.
Dışarıda Yemek: Restoranlarda yemek yerken mutlaka glutensiz seçenekler sorulmalı ve çapraz bulaşma riski hatırlatılmalıdır.
Vitamin Takviyesi: Çölyak hastalarında demir, B12 vitamini, D vitamini ve kalsiyum eksiklikleri sık görülür. Doktor kontrolünde takviye alınmalıdır.
Örnek Glutensiz Beslenme Programı
1 Günlük Örnek Menü
Kahvaltı
Ara Öğün
Öğle Yemeği
Ara Öğün
Akşam Yemeği
Gece
Not: Bu örnek menü genel bilgi amaçlıdır. Kişiye özel beslenme programı için mutlaka bir diyetisyene danışın.
Glutensiz Beslenmede Dikkat Edilmesi Gerekenler
Gizli Gluten Kaynakları
Gluten sadece ekmek ve makarnada değil, birçok hazır gıdada gizli olarak bulunabilir:
- Soslar: Ketçap, mayonez, soya sosu, salata sosları
- Baharat Karışımları: Hazır köfte, tavuk, et baharatları
- İşlenmiş Et Ürünleri: Sosis, salam, sucuk, pastırma
- Çorbalar: Hazır çorbalar, bulyonlar
- Tatlandırıcılar: Bazı tatlandırıcılar gluten içerebilir
- İlaçlar ve Takviyeler: Bazı ilaçların kapsülleri gluten içerebilir
- Kozmetik Ürünler: Ruj, diş macunu, dudak kremi
Dışarıda Yemek Yerken
Restoranlarda yemek yerken dikkat edilmesi gerekenler:
- Restoran personeline çölyak hastası olduğunuzu mutlaka bildirin
- Glutensiz menü seçeneklerini sorun
- Kızartma yağlarının daha önce glutenli ürünlerde kullanılıp kullanılmadığını sorun
- Ekmek kızartma makinesi, tost makinesi gibi ortak kullanılan aletlerden kaçının
- Salata barlarında çapraz bulaşma riski yüksektir, dikkatli olun